Laserowe czyszczenie zabytków – kiedy się sprawdza i jak wygląda przy nadzorze konserwatora
W skrócie: Laser czyści zabytki bezdotykowo. Impuls światła zdejmuje sadzę, czarne skorupy i wtórne warstwy farby, a jego moc ustawia się tak, żeby zatrzymał się na oryginalnej powierzchni. Dlatego sprawdza się tam, gdzie piaskowanie i chemia zniszczyłyby to, co w zabytku najcenniejsze: lico cegły, detal kamienny, dawną stolarkę i malarstwo ścienne. Przy obiekcie wpisanym do rejestru zabytków prace wymagają pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków, a zakres czyszczenia ustala się na podstawie prób na fragmencie.
Dlaczego do zabytków wybiera się laser, a nie piaskowanie czy chemię?
W zabytku najcenniejsza jest oryginalna powierzchnia, a laser pozwala zdjąć brud bez zabierania jej choćby fragmentu. Z popularnymi metodami jest inaczej.
Piaskowanie zdejmuje zabrudzenie razem z wierzchnią warstwą materiału. Na cegle ściera twarde, wypalone lico, na kamieniu zaokrągla detal, na drewnie spłaszcza profile. Chemia wnika w pory, wymaga płukania i neutralizacji, a na murze potrafi po kilku miesiącach wrócić białymi wykwitami soli. Mycie wodą pod ciśnieniem wprowadza wilgoć w porowaty kamień, która zimą rozsadza go od środka.
Laser pracuje na sucho i nie dotyka powierzchni. Zabrudzenie pochłania energię wiązki inaczej niż materiał pod spodem, więc da się zdejmować je warstwa po warstwie i przerwać w dowolnym momencie. Jeśli konserwator chce zachować patynę, czyli naturalną warstwę, którą obiekt zyskał z czasem, czyszczenie zatrzymuje się właśnie na niej.
Przy zabytku błędu nie da się cofnąć. Dobrze pokazuje to polichromia Jerzego Nowosielskiego w kościele na warszawskich Jelonkach: malowana temperą kazeinową na cegle, straciła swój charakterystyczny efekt po nieumiejętnej konserwacji w 2001 roku (Nowy Napis).
Co można oczyścić laserem w obiekcie zabytkowym?
Laserem czyści się większość materiałów, z których zbudowane są zabytki, o ile próby na fragmencie potwierdzą, że materiał dobrze to znosi. Najczęściej są to:
- Elewacje z cegły i kamienia – sadza, naloty atmosferyczne, graffiti, resztki farby i tynku.
- Detal z piaskowca i wapienia – czarne skorupy gipsowe na gzymsach, portalach, rzeźbach i nagrobkach. Więcej o samym kamieniu: tutaj.
- Zabytkowa stolarka – drzwi, okna, boazerie, schody i więźby pod wtórnymi warstwami farby. Jak to wygląda przy drewnie: tutaj.
- Malarstwo ścienne i polichromie – osady i zabrudzenia na warstwie malarskiej, zawsze pod nadzorem konserwatora.
- Elementy metalowe – balustrady, okucia, krzyże i ogrodzenia z rdzą i starymi powłokami.
Czy do czyszczenia zabytku potrzebna jest zgoda konserwatora?
Tak, jeśli obiekt jest wpisany do rejestru zabytków. Zgodnie z art. 36 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami prowadzenie prac konserwatorskich, restauratorskich i robót budowlanych przy takim obiekcie wymaga pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków (Narodowy Instytut Dziedzictwa). O pozwolenie występuje osoba, która ma tytuł prawny do zabytku, na przykład właściciel albo zarządca.
Jeśli nie wiesz, czy budynek jest w rejestrze, zapytaj w wojewódzkim urzędzie ochrony zabytków, zanim zamówisz jakiekolwiek czyszczenie. To oszczędza nerwów i pieniędzy.
Nie zastępujemy konserwatora. Zakres i sposób czyszczenia ustala konserwator prowadzący prace. My wchodzimy na obiekt jako wykonawca czyszczenia laserowego, z własnym sprzętem i uprawnieniami: certyfikatem inspektora bezpieczeństwa laserowego, uprawnieniami do pracy na wysokości i szkoleniem BHP. Pracujemy według ustaleń konserwatora, często jako podwykonawca firmy konserwatorskiej albo renowacyjnej, która prowadzi cały kontrakt. Jak wygląda taka współpraca: tutaj.
Jak wygląda laserowe czyszczenie zabytku krok po kroku?
Zawsze zaczynamy od prób na fragmencie, a dopiero potem czyścimy całość. Cały proces wygląda tak:
- Rozpoznanie. Oglądamy zdjęcia obiektu i pytamy o jego status: czy jest w rejestrze, kto prowadzi nadzór konserwatorski i co zostało już ustalone w programie prac.
- Próby na fragmencie. Na niewielkich polach próbnych czyścimy powierzchnię w różnym stopniu. Konserwator ocenia je i wybiera poziom oczyszczenia, na przykład z zachowaniem patyny albo bez.
- Dobór parametrów. Przy zabytkach pracujemy laserem pulsacyjnym 500 W, przeznaczonym do prac precyzyjnych i konserwatorskich. Moc i częstotliwość impulsu ustawiamy pod konkretny materiał i rodzaj zabrudzenia.
- Czyszczenie etapami. Zdejmujemy nawarstwienia warstwa po warstwie i kontrolujemy efekt na bieżąco. Nie ma potrzeby demontażu, a pył ze zdejmowanej powłoki zbieramy odciągiem, więc da się pracować także we wnętrzach, na przykład w świątyniach.
- Odbiór. Efekt sprawdzamy razem z konserwatorem. Powierzchnia jest gotowa do dalszych prac konserwatorskich.
Więcej realizacji: tutaj.
Kiedy laser nie jest najlepszym wyborem przy zabytku?
O metodzie przy zabytku decyduje konserwator na podstawie prób, a nie wykonawca. Jeśli próby pokażą, że na danym materiale laser nie daje oczekiwanego efektu, mówimy o tym otwarcie i nie ciągniemy tematu na siłę.
Warto też wiedzieć, że laser nie jest metodą najszybszą. Przy dużych, gładkich powierzchniach bez wartości zabytkowej inne metody wyjdą szybciej i taniej. Laser ma sens tam, gdzie materiał pod spodem jest ważniejszy niż tempo pracy, a przy zabytkach tak jest prawie zawsze.
Najczęstsze pytania
Czy laser nie uszkodzi zabytkowej cegły albo kamienia?
Nie, jeśli parametry są dobrane do materiału, i właśnie po to robi się próby na fragmencie. Metoda jest bezdotykowa i sucha, więc nie ściera powierzchni i nie wprowadza w nią wilgoci.
Czy da się zachować patynę?
Tak. Poziom oczyszczenia ustala konserwator na polach próbnych, a laser pozwala zatrzymać czyszczenie na wybranej warstwie.
Czy czyścicie wnętrza, na przykład kościoły i cerkwie?
Tak. Nie używamy wody ani ścierniwa, a pył zbieramy odciągiem, więc można pracować w środku budynku, także przy zachowanym wyposażeniu.
Ile kosztuje laserowe czyszczenie zabytku?
Rozliczamy się według stawki godzinowej, a konkretną wycenę podajemy po próbach, bo dopiero wtedy wiadomo, ile czasu zajmie metr powierzchni. Więcej o tym, od czego zależy cena: tutaj.
Czy pracujecie jako podwykonawca firm konserwatorskich?
Tak. Firma konserwatorska albo renowacyjna prowadzi kontrakt i kontakt z inwestorem, a my realizujemy zakres czyszczenia laserowego według ustaleń konserwatora.
Planujesz prace przy zabytku?
Wyślij zdjęcia obiektu na biuro@omme.pl i napisz, czy jest wpisany do rejestru i kto prowadzi nadzór konserwatorski. Odpowiemy, czy laser ma tu sens, i umówimy próby na fragmencie. Możesz też zadzwonić: 570 471 653. Pracujemy w całej Polsce, najczęściej w Wielkopolsce i na Kujawach.
Lub po prostu kliknij tutaj żeby się z nami skontaktować.
